گزارش: تمهیدات و انگیزه ها در کنگره جهانی ملا صدرا
22 بازدید
نحوه تهیه : گروهی
محل انتشار : کیهان اندیشه ) بهمن و اسفند 1373 - شماره 58 )(6 صفحه - از 165 تا 170)
تعداد شرکت کننده : 0

کیهان اندیشه:در گفتگویی که پیش از این با چند تن از مسؤولین و دست اندرکاران کنگره جهانی ملاصدرا داشتیم و در شماره 57 نشریه چاپ شد، درباره انگیزه‏ها و اهداف کنگره، آقایان اجمالا توضیحاتی فرمودند.نظر به اهمیت این نشست عظیم علمی-فرهنگی، خواستیم از زبان شما که از مسؤولین و سیاست‏گذاران این کنگره هستید، اطلاعات بیشتری در اختیار خوانندگان مجله قرار دهیم.لذا مستدعی است که در این فرصت حضرتعالی تفصیلا راجع به شخصیت صدر المتألهین، تمهیداتی که تاکنون به انجام رسیده و هر مطلبی که خودتان صلاح و لازم می‏دانید، بیان بفرمایید.

قبلا از جنابعالی به خاطر اینکه وقتتان را در اختیار مجله گذاشته و پاسخگوی سؤالات ما هستید، تشکر می‏کنیم.

استاد سیدمحمد خامنه‏ای:

بنده نیز از شما به خاطر توجهی که به این نشست علمی دارید، تشکر می‏کنم و امیدوارم که در این گفتگو بتوانم توضیحات لازم را به طور مکفی به عرض برسانم.

بعد از اینکه فکر برگزاری این کنگره، بررسی شد و تصمیم بر آن شد که به مرحله اجرا درآید، تمهیدات و اقدامات اولیه صورت گرفت.غیر از مقدمات اولی و ضروری، برنامه‏هایی، برای زمان برگزاری و تمام اوقات جلسات و کمیسیونهای وابسته و حتی بعد از پایان کنگره، به جهت بهره‏گیری از اقدامات انجام شده، در نظر گرفته شد.نخستین کار، تشکیل یک شورای سیاست‏گذاری بود. اعضای تشکیل دهنده این شورا تماما از علما و فضلای حوزه و دانشگاهند.ضرورت این کنگره به قدری احساس می‏شد که ما به هر کس پیشنهاد همکاری دادیم با استقبال و همدلی مواجه شدیم.این شورا با جلسات پی‏درپی، سیاستها و برناه‏های کلان کنگره را طراحی کردند.

برای اجرای این سیاستها، به یک گروه اجرایی نیازمند شدیم.به همین منظور ستادی در مجتمع امام خمینی(ره) که وابسته به بیت رهبری است، تشکیل شد.در این ستاد، تمام امور مربوط به برگزاری کنگره، از مراحل و زمان اجرای برنامه‏ها گرفته تا دیگر جزئیات به طور تخصصی‏

تقسیم شد و بالضروره کار به صورت شعب اداری به مجریان و متخصصان امر، واگذار شد.این شعب و قسمتهای مختلف، موظف شدند که به سیاستهای در نظر گرفته شده از سوی شورای کنگره، جامعه عمل بپوشاند.

از تصمیمات اولیه شورا آن بود که تمام آثار مرحوم ملا صدرای شیرازی، اعم از نوشته‏های فلسفی، منطقی، تفسیری و...بعد از بازنگری و تصحیح انتقادی به شکل آبرومندی چاپ بشود و همزمان با برگزاری کنگره در اختیار مشتاقان قرار بگیرد.این کار گرچه تخصصی، علمی و فنی بود و بسیار دشوار به نظر می‏رسید اما باید آغاز می‏شد و گریزی از آن نبود.چون این نقطه ضعف باید از چهره زیبای حکمت متعالیه زدوده شود و به یاری خدا خواهد شد.

کار بر روی آثار مرحوم ملا صدرا، نیاز به یک کتابشناسی نیز دارد.یعنی ابتدا باید معلوم شود که این مؤلف پر کار و موفق، چه مقدار کتاب و رساله دارد، و هر یک از این تألیفات چه ویژگی و محورهایی را در خود جای داده است و در واقع مکان و جایگاه علمی آن چیست.البته این خود تا حد زیادی به تاریخ فلسفه هم مربوط می‏شد، لذا کسانی که این مهم را بر عهده گرفتند، کسانی بودند که هم با فلسفه آشنایی داشتند و هم تاریخ فلسفه را می‏دانستند.

بعد از کتابشناسی، نوبت به نسخه‏شناسی می‏رسد.با وجود اینکه از زمان ملا صدرا، بیش از چهار قرن نگذشته است.اما ما برای پیدا کردن نسخه‏های اصیل و معتبر آثار او، مشکلات فراوانی پیش روی داریم.حدود سی نسخه مشکوک در دست است که تحقیق دامنه‏داری را می‏طلبد تا معلوم شود که کدامیک از اینها واقعا از ملا صدرا است. می‏دانیم که آثار مسلم ملا صدرا را حدود پنجاه جلد شمرده‏اند و پیدا کردن و تمییز این پنجاه جلد از نسخه‏های مسکوک گاهی بسیار دشوار است.در این باید به صورت قطعی و جزمی، تکلیف آثار منتسب به ایشان و نسخه‏های مشکوک، معلوم شود.

یک کار دیگر در این مرحله، یعنی مرحله نسخه‏شناسی، این است که مثلا معلوم شود که از میان آثار او، کدام چاپ شده و کدام مخلوط است، و یا هر کدام از کتابهای او، چند نسخه قطعی و معتبر و کهن دارد و این نسخه‏ها در حال حاضر کجا هستند و یا اگر به آنها دسترسی هست، خصوصیات این نسخ خطی چیست.این مرحله بحمد اللّه تقریبا انجام گرفته و ستاد مرکزی کنگره توانسته است فهرستهای متعددی از کتابخانه‏های معروف و گمنام وحتی کتابخانه‏های شخصی، بدست آورد.تلاش دوستان در نسخه‏شناسی آثار صدر المتألهین، گاه به کشف نسخه‏های نفیس و گمنامی منجر می‏شد که همه آنها معرفی خواهند شد.

پس از این مرحله، در نظر است که از برخی نسخه‏های موجود، تصویر و میکرو فیلم گرفته شود.چون بسیاری از این نسخ، طوری نیست که به کار تصحیح بیاید.مثلا از اسفار به قولی دویست نسخه خطی، فقط در ایران موجود است و چون تعدادی از اینها چندان حائز اهمیت نیستند، ما به داشتن تصویر از تعدادی از آنها اکتفا کردیم.تعدادی از این نسخه‏ها بسیار مرغوب و حتی منحصر به فردند، چون گاهی به خط مؤلف و یا شاگردان و وابستگان اوست و یا در زمان حیات مؤلف استنساخ شده‏اند.ارزش بعضی از این نسخه‏ها هم به تعلیقات و یا حواشی مدرسین عالیمقام حکمت متعالیه، در چند قرن پیش است.ستاد اجرایی کنگره، توانسته است از تمام نسخه‏های ارزشمند، تصاویری تهیه و بایگانی کند، و در صورت لزوم در اختیار مصححین و محققان قرار دهد.

در مرحله تصحیح انتقادی، مشاهده شد که کار بسیار حساس و گسترده است و نیاز به همکاری دست جمعی محققان حوزه و دانشگاه دارد.ستاد نسخه‏های مورد نظر را میان فضلا و محققین توزیع کرد و هر کدام از آنها را محققی تقبل نمود تا به صورت دقیق و مورد قبول، تصحیح کنند. طبق آئین‏نامه تصویب شده از طرف شورای مرکزی، هر نسخه به طور متوسط باید با ده نسخه دیگر مطابقت شود که این در تصحیح‏های انتقادی کم نظیر است.امکانات لازم و زمان کافی هم در اختیار محققان قرار گرفته است تا بتوانند، بهترین تصحیح‏های ممکن را ارائه دهند.کسانی هم که این کار حساس را بر عهده گرفته‏اند، نوعا صاحبنظر و نسخه شناسند.بعد از تصحیح انتقادی همه آنها چاپ و منتشر خواهند شد.(ان شاء الله).

در مورد چاپ نیز، سعی بر این است که کار به صورت یکنواخت، مورد قبول و به اصطلاح چشم نواز باشد.برخی از چاپهای فعلی از کتابهای ملا صدرا، چندان مورد قبول و در شأن مؤلف و کتاب او نیست.

در مورد ترجمه آثار ایشان نیز باید یک توضیحی بدهم. آثار صدر المتألهین، جز یکی دو اثر، باقی به زبان عربی است شیوه دانشمندان ما در قدیم این بوده که کتابهای خود را به عربی بنویسند، ملا صدرا هم از این قاعده مستثنی نبود.از طرفی سزاوار نیست که در یک جامعه شصت میلیونی و کشوری که ام‏القرای اسلام است، آثار نخبگان او به زبان غیر مرسوم باشد.ملتی که دارای فرهنگ فلسفی دیرینه و چند هزار ساله هست، ملتی که مردان او پایه‏گذاران فلسفه اسلامی هستند و به فلسفه دنیا آبرو داده‏اند، سزاوار نیست که جوانان و قاطبه افراد آن قادر به استفاده از آثار بزرگانشان نباشند.این باعث می‏شود که مردم قدر و اهمیت بزرگان خود را نشناسند.بازار علوم، بازار مبادله تحقیقات است، ما باید بدانیم که در این بازار، چه کالاهای پر قیمتی در اختیار داریم و الاّ شاید آنان را به راحتی از دست بدهیم.

بنابراین شورای کنگره، تصمیم گرفت که تقریبا همه آثار صدر المتألهین را به فارسی برگرداند و همراه با متن اصلی و یا جداگانه چاپ کند.در ترجمه هم سعی بر این است که سلیس و ساده باشد تا برای گروه بسیاری از مردم مورد استفاده قرار گیرد.اگر در این کار توفیق همراه باشد، مطمئنا در باروری و رشد فکری عموم مردم، اثر خواهد داشت و جوانان را از آلوده شدن به مکاتب و مشربهای مادی و غیر الهی، مصون می کند و آنان را به یک جهان‏نگری محکم و دینی سوق می‏دهد.

کوشش استعمار باعث شده که بسیاری از اقشار ملل مسلمان، از فرهنگ مسیحی-غربی، متأثر باشند و آنچنان به ملتهای اسلامی، تلقین شده که هرچه حق، علم و فلسفه است، همان است که از غرب بیرون آمده است.با کمال تأسف، در کشور ما هم یک عده، بدون تأمل و تحقیق کافی، به این تبلیغات دامن زده و با ترجمه‏های پی‏درپی از آثار غریبها، این ایده غلط را تقویت می‏کنند.البته ترجمه و برگردان کتابهای بیگانگان، از جهانی مثبت است ولی با این زمینه و خلأهایی که در کشور ما وجود دارد، این عارضه را هم باید در نظر داشت.این مقدار که به ترجمه کتابهای دیگران به فارسی، اهتمام می‏شود، به برگردان کتب بزرگان ما به زبانهای بیگانه، توجهی نمی‏شود، در حالی که ما هم قدیما و هم حدیثا حرفهای تازه و پر مغزی در زمینه‏های مختلف داریم مه باید به گوش جهانیان برسد.

همین«اصالت وجود»ملا صدرا در اوایل قرن بیستم، توسط یک دانشمند آلمانی به نام«هرتن»به غربیها معرفی شد و در آنجا نظر بسیاری از فیلسوفان را به خود جلب کرد.اقدام این دانشمندان آلمانی، موجب شد که بعضی دیگر از فیلسوفان اروپایی، مثل«کربن»با این فلسفه آشنا بشوند و به صورت جدی به آن بپردازند.و شاید دور از واقع نباشد که ادعا کنیم، شاخه صحیح اگزیستانسیالیسم اروپایی، از همین نظریه«اصالت وجود»گرفته شده است. بر ما ایرانی‏ها، فرض است که آثار ملا صدرا را به زبانهای معروف و پر مشتری دنیا، ترجمه کنیم و تردیدی در این نداشته باشیم که این کار موجب کساد بسیاری از فلسفه‏های پر سر و صدای دنیا می‏شود و به فرهنگ بین‏المللی، غنا می‏بخشد.

زبانهای مورد نظر، فعلا انگلیسی، فرانسه و آلمانی است و برخی آثار علاوه بر زبانهای یاد شده به اسپانیولی و ترکی هم ترجمه خواهند شد.احتمالا چند زبان آسیایی هم به این گروه زبانی، اضافه می‏شوند.

کیهان اندیشه:

از آنجا که انتقال یک فلسفه منسجم و نوین به زبانهای دیگر، کار بسیار دشوار و تخصصی است، و باید توسط افرادی صورت گیرد که کاملا با زبان مبدأ و مقصد آشنایی داشته باشند، و غیر از مفاهیم علمی، اصطلاحات را نیز بشناسند، اینجا این سؤال پیش می‏آید

که امکانات شما آیا جوابگوی این امر مهم هست؟

استاد سید محمد خامنه‏ای:خوشبختانه آشنایی اعضای شورا با زبانهای خارجی و تجربیات ارزشمندی که دارند، موجب شد که به حساسیت این مرحله، توجه کافی بشود.برای اینکه شما بدانید، اعضای محترم شورا چقدر به این موضوع اهمیت داده‏اند، به طور مثال عرض می‏کنم که فقط برای بخش انگلیسی، از چند تن پروفسورهای رشته فلسفه که خود انگلیسی یا امریکایی هستند، دعوت شده است.البته این دعوت شدگان، با زبان فارسی هم آشنایی متنابهی دارند، و هر کدام مارهایی در همین زمینه، یعنی ترجمه فارسی به انگلیسی، قبلا ارائه داده‏اند. این چند نفر که قرار است از آنان استفاده بشود، علاوه بر انگلیسی و فارسی، به عربی هم که لازمه ترجمه آثار ملا صدرا است، احاطه دارند.غیر از زبان، سعی شورا، آن بود که از افرادی برای ترجمه استفاده کند که با فلسفه به طور ویلق و با خصوص حکمت متعالیه نیز آشنایی داشته باشند.

به این هم اکتفا نخواهد شد، چون در نهایت، ترجمه‏ها در اختیار فارسی زبانانی که به انگلیسی هم، تسلط دارند، برای بازنگری نهایی، قرار خواهد گرفت.ملاحظه می‏کنید که چه تمهیداتی برای ترجمه مقبول آثار ملا صدرا در نظر گرفته شده است.

به خصوص در ترجمه شرح اصول کافی ملا صدرا، شورا بسیار حساس است.چون کار مربوط به حدیث و سخن معصوم است، می‏بایست، حتما نظارتهای فنی، علمی و تخصصی بشود.البته این ترجمه شامل بخشهایی از این شرح خواهد بود، لذا از انتخاب بخشهای مورد نظر گرفته تا بازنگری نهایی، کاملا دقیق و زیر نظر متخصصین خواهد بود.

در مورد زبان آلمانی، مترجم ما، ایرانی است، اما از آنانی است که مورد تأیید و قبول دانشمندان آلمانی است. و احتمال اینکه از افراد مسلط آلمانی نیز دعوت بشود، وجود دارد.

یک نکته را من باید اینجا تذکر دهم.الحمدللّه، مترجمین ما با انگیزه کار می‏کنند و این طور نیست که به این کار مهم به دیده یک امر تجاری نگاه کرده باشند. کاری که از روی رغبت و اشتیاق باشد، مطلوب هم خواهد بود و در مورد ترجمه ما شاهد این رغبت و شوق هستیم.خلاصه شرایطی که ما برای مترجمین در نظر گرفته‏ایم عبارتند از:1-تسلط بر زبانهای مبدأ(فارسی یا عربی)و مقصد(انگلیسی، فرانسه، آلمانی...).

2-آشنایی با مفاهیم و اصطلاحات فلسفی، بویژه حکمت متعالیه.

3-اعمال دقت و صرف وقتی کافی.

4-توجه به حساسیت و جهانی بودن کار.

کیهان اندیشه:کار ترجمه، گر چه کار لازمی است، اما باید دید که آیا ترجمه این حجم عظیم فلسفی با آن عمق و ابتکارهای مؤلف، در این مدت محدود، امکلن دارد. آیا اگر برخی از آثار صدر المتألهین برگزده شود و از آنها نیز تلخیصی عالمانه و شایسته ارائه گردد، بهتر و واقع بینانه‏تر نیست؟یا حداقل مطالب حکمت متعالیه، موضوع‏بندی شده و همان موضوعات به زبانهای مختلف برگردان شود.

استاد سید محمد خامنه‏ای:بله، حق با شماست.در جلسات شورا، مکررا در این باره بحث شده است.در نهایت هم به این نتیجه رسیدیم که باید گزیده‏ای از آثار ملا صدرا ترجمه شود.نوعا کتابهای مجمل و کم حجم، انتخاب ... ادامه در لینک

آدرس اینترنتی